1950-ականներ․ Սկիզբը

1956 թվականի նոյեմբերի 29-ին Նարա Շլեպչյանը հեռուստաէկրանից առաջին անգամ ողջունեց մարդկանց հետևյալ խոսքերով․ «Բարի երեկո, հարգելի՛ հեռուստադիտողներ։ Այսօր տոնական օր է, բացվում է հայկական  հեռուստատեսությունը։ Ես ի սրտե շնորհավորում եմ բոլորիս այդ ծննդյան տոնի առթիվ և կարծում եմ, որ հեռուստատեսությունը կունենա մեծ, կանաչ ճանապարհ»։ 

Արդեն 1957-ի փետրվարի 9-ին տեղի է ունենում հեռուստատեսային ստուդիայի բացման արարողությունը, և հայկական հեռուստատեսությունը սկսում է կանոնավոր հեռարձակումը։ Հեռուստատեսությունը շարունակվում է ընկալվել իբրև մշակութային երևույթ՝ տեղեկատվական կողմը սահմանափակելով սոսկ քաղաքական-քարոզչական խնդիրների շրջանակում։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Լենինգրադից (Սանկտ Պետերբուրգից) Երևան է հասնում առաջին շարժակայանը, որը թույլ է տալիս ընդլայնել հեռուստատեսության հնարավորություններն ու իրականացնել արտատաղավարային նկարահանումներ թատրոններից, համերգասրահներից, զբոսայգիներից, գործարաններից և այլն։ Ծրագիրը սկսվում էր երեկոյան 6-ին կամ 7-ին և տևում 30-40 րոպե։ Սկզբնական շրջանում հաղորդումները հեռարձակվել են շաբաթը 4 օր՝ կիրակի, երեքշաբթի, հինգշաբթի և շաբաթ օրերին։

1960-ականներ․ Վերելք

1960-ականներին մեծ թափով ընթանում է Երևանի հեռուստակենտրոնի ապարատաստուդիական համալիրի շինարարական աշխատանքները։ Արդեն 99.9 տոկոսով հայկական հեռուստատեսության ազդանշանը տարածվում է ամբողջ Հայաստանով։ Այս տասնամյակում հեռուստատեսության մշակութային բաղադրիչին միանում է տեղեկատվականը։ 

Զարգանում է հաղորդավարական դպրոցը․ «դիկտորների» հմտությունները բարելավելու նպատակով կազմակերպվում են հատուկ դասընթացներ։ Ընդլայնվում և ավելանում են նաև խմբագրությունների քանակը՝ մանկապատանեկան, տեղեկատվական, սպորտի, երաժշտական, քարոզչական, կինոնկարահանման, գրական-դրամատիկական հաղորդումների և այլն։ 1969-ին ստեղծվում է նաև հեռուստատեսային ֆիլմերի «Երևան» ստեղծագործական միավորումը։ Հիմնադրումից 10 տարի անց հայկական հեռուստատեսությունը հասցրել էր համամիութենական շրջանակում զբաղեցնել առաջնային դիրքեր` ունենալով մոտ 500 էկրանավորում, որոնցից էին «Սայաթ-Նովա»-ն, «Շրթներկ համար 4»-ը:

1970-ականներ․ Ոսկեդար

Երկրի սոցիալ-տնտեսական արագընթաց զարգացումն ազդում է նաև հեռուստատեսության վրա․ գունավոր կադրով առաջին անգամ հեռարձակվում է մայիսմեկյան շքերթը այսօրվա Հանրապետության հրապարակից։ Հայտնվում են առաջին տեսագրիչները, կինոժապավենների մշակման սարքավորումները, ձեռք է բերվում մեկ այլ շարժակայան։ Այս ժամանակ որոշվում է նաև կառուցել հեռուստաֆիլմերի արտադրության մի ամբողջ համալիր։ 

1976-ի դրությամբ Հանրայինում արդեն գործել են ժամանակակից տեխնիկայով հագեցած երեք ստուդիաներ։ 1970-ականների սկզբին ստեղծվում է հեռուստատեսության և ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբը, որի գեղարվեստական ղեկավարն էր Օհան Դուրյանը: Հայկական ժողովրդական և էստրադային երգի տարածման գործում մեծ դեր է ստանձնում «Երաժշտական փոստարկղ» հաղորդաշարը, որի առաջին եթերը հեռարձակվել է 1977-ի նոյեմբերի 25-ին:

1977 թվականին հայկական հեռուստատեսության  հաղորդումների միջին տևողությունը հասնում է օրական 12 ժամի: Այդ տարիներին մեր երկրում կար մոտ 500.000 հեռուստացույց, որոնցից 100.000-ը` գունավոր:

Չնայած հրատապ լուծում պահանջող նորանոր կարիքներին՝ հայկական հեռուստատեսությունը դուրս է գալիս համամիութենական էկրաններ։ Այս բոլոր փոփոխություններն իրենց հետ բերում են աշխատակիցների քանակի աճ, մասնագիտական որակների բարելավում և ճգնաժամային իրավիճակներում արագ կողմնորոշվելու կարողություն։

1980-ականներ․ Շարունակվող զարգացում

Տասնամյակն ուղեկցվում է դժվար, բայց կայուն զարգացմամբ, և խոչընդոտները, օրինակ, քաղաքում բարձրահարկ շենքերի ի հայտ գալն ու մալուխային հեռուստատեսության զարգացումը, պահանջում էին նոր լուծումներ։ Տարեցտարի ավելանում էր հեռուստատեսության տեխնիկական զինանոցը։ Հաղորդավարական՝ արդեն իսկ կայացած բաժնում վարում էին տարբեր հաղորդումներ, կարդում տեքստեր կադրում և կադրից դուրս։ Ծնունդ առավ «Առաջարկում է հեռուստադիտողը» հաղորդաշարը, որը ներկայացնում էր մարդկանց կարծիքները տարբեր հեռուստահաղորդումների վերաբերյալ: Տեսադարանում պահվում էին բոլոր տեսաժապավենները, և սրանք բաժանված էին երկու մասի՝ ֆոնդային և ընթացիկ աշխատանքի համար։ Հաղորդումները տեսագրվում էին, մոնտաժվում, հեռարձակվում, ապա ջնջվում և կրկին ուղարկվում տեսագրության։ Նույնը վերաբերում էր նաև ձայնադարանին։ 

1983-ին հայկական հեռուստատեսությունը ներկայացրեց հերթական անակնկալը` «Երևան» ստուդիայում նկարահանված «Անուշ» ֆիլմ-օպերան: «Վերակառուցման» քաղաքականությունը յուրօրինակ հնարավորություն էր ընձեռում տեղական ու արտասահմանյան կազմակերպությունների հետ փոխշահավետ համագործակցության համար։ Ազատական մթնոլորտն անդրադառնում էր նաև հաղորդացանկի և թեմաների ընտրության վրա։

1988 թվականը մեր ժողովրդի համար ալեկոծությունների, ազգային ինքնորոշման և վերաարժևորման տարի էր: Առաջ էր եկել Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը: Սակայն իրադարձությունների լուսաբանման գագաթնակետը հունիսի 15-ին Հայաստանի Գերագույն խորհրդի նստաշրջանի աշխատանքների ուղիղ հեռարձակումն էր: Այս նույն ժամանակահատվածում ուղիղ հեռարձակումներ եղան նաև Լեռնային Ղարաբաղից:

1988-ի տարեվերջյան եթերը ողողված էր նաև սև գույներով: Դեկտեմբերյան երկրաշարժի առաջին իսկ օրերից հեռուստատեսության գլխավոր խմբագրության լրագրողներն աղետի գոտում էին: Այստեղից պատրաստված ռեպորտաժներով էին սկսվում և ավարտվում «Լրաբեր»-ի հատուկ թողարկումները: Երկրաշարժից հետո հազարավոր մարդիկ փնտրում էին իրենց հարազատներին, ընկերներին: «Երևանը և երևանցիները» խմբագրությունը հանրապետության Ներքին գործերի նախարարության հետ համատեղ ստեղծում է «Որոնում» ծառայությունը և նույնանուն ծրագիրը, որը շատերին «գտավ» և օգնեց:

1990-ականներ․ Անկախությունը և հեռուստատեսությունը

Անկախության առաջին տարիները ծանր էին ընթանում նաև հեռուստատեսության համար, որովհետև տեխնիկական համալիրը մաշվել էր, և նորը չկար։ Հեռուստատեսության առջև դրված էր ոչ թե զարգացման, այլ հնի պահպանման խնդիրը․ բոլոր կապերը խզված էին։ Չնայած այս հանգամանքներին՝ հեռուստատեսությունը համեմատաբար ազատվեց գրաքննությունից։ Մեծ քննություն էր ժամանակի բացառիկ իրադարձությունները, հատկապես Արցախյան հակամարտությունը լուսաբանելը։ 1992-ի մայիսին լրագրողները Հանրայինում ստեղծեցին «Արցախյան օբյեկտիվ» հաղորդաշարը:

Հասարակական-քաղաքական հաղորդումներին զուգահեռ ավելացան և նոր ձևով ներկայացան ժամանցային հաղորդումները: Մեծ մասսայականություն էր վայելում «Խճանկար» ծրագիրը, որը 1990 թ. վերջին օրը ներկայացրեց «Ճամփորդություն դեպի 1991 թվականը» 24 ժամանոց հեռուստամարաթոնը: Մեկ ամիս անց ծնվեց նոր հաղորդաշար` «3-րդ ալիք»-ը, որի հիմնական ստեղծագործական խումբը հավաքվեց առաջին օրվանից. Արտակ Արզումանյան, Էլմիրա Արսենյան, Արտավազդ Եղոյան, Վաչագան Ներսիսյան, Կարեն Քոչարյան: 1996 թ. նոյեմբերին մեծ հանդիսավորությամբ նշվեց հայկական հեռուստատեսության 40-ամյակը: Ազգային հեռուստատեսությունը մեծ դժվարությամբ շարունակում էր պահպանել այն, ինչ ստեղծել էր նախորդ տարիներին: Արդեն 1997թ. «Հայլուր»-ի փակումից շուրջ 6 տարի անց, եթեր է վերադառնում Տիգրան Նաղդալյանը «Օրակարգ» հեղինակային հաղորդմամբ: Այդ տարիներին էլ ստեղծվում է փոքրիկ հեռուստաստուդիա` «Արտ-13»-ը, որն անգամ խրախուսվում է այդ ժամանակվա Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի կողմից: Ստեղծվում է «Զինուժ» հաղորդումը:

Չնայած դժվարություններին՝ երևում էր նաև դրականը․ 3-ժամյա եթերը դարձավ 6-ժամյա, և ավելանում էին քաղաքական-հասարակական-վերլուծական հաղորդումների քանակը։ Նորահայտ, բայց արդեն հայտնի «Լրաբերը», կապված երկրի սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական վայրիվերումների հետ, հիմնական թողարկումներից բացի ուղիղ եթեր էր դուրս գալիս ամենատարբեր հրատապ քննարկումներով։ Արդեն 1998-ին «Լրաբերի» լուծարմամբ ձևավորվում է «Հայլուրը», և իր ընթացքը սկսում սեպտեմբերի 21-ին։

2000-ականներ․ Նոր հորիզոններ

Այս տասնամյակում սկսվում է հեռուստատեսության տեխնիկական վերազինման նոր փուլը, և մինչև 2008 թվականն ամբողջությամբ փոխվում է տեխնիկան՝ իր կենտրոնական սարքասրահով և հեռուստատաղավարներով։ Այս փոփոխությունն իր հետ բերեց հեռուստաարտադրության ավանդական ընկալումների և պատկերացումների արմատական վերանայում, որը պահանջում էր ստեղծագործական և տեխնիկական խմբերի համատեղ ու սերտ համագործակցություն։ Հետևաբար անհրաժեշտություն էր առաջանում նաև շենքային պայմանների վերաձևավորման և վերազինման։ 

2003-ին արդեն Հանրային հեռուստաընկերությունում ստեղծվում է արտաքին կապերի բաժին, որը պատասխանատու էր լինելու միջազգային բոլոր կառույցների համագործակցության ստեղծման ու ամրապնդման համար։ 2005-ին ստեղծվեց առաջին վիրտուալ ստուդիան, որը թույլ տվեց կրճատել դեկորացիաների ծախսերը։ Այստեղ նկարահանվեցին «Հեքիաթն է կանչում» և այլ սիրված հաղորդումներ։ Նույն թվականից, ըստ օրենքի, հեռուստաընկերությունը պարտավորվեց բոլոր հաղորդումներն ու ֆիլմերը հեռարձակել հայերենով։ 

Մեծ տեմպերով և արդեն ավելի ստեղծարար մոտեցմամբ առաջացան ստեղծագործական նոր միավորումներ նաև լրատվական խմբագրության ներսում։ Այս տասնամյակում մեծ թափով սկսվել է նաև Հանրայինի արխիվի քիմիական մշակման, թվայնացման և պահպանման գործընթացը, ստեղծվել է արխիվային նյութերի տվյալների համակարգված բազա և որոնման հատուկ համակարգ։ Տեխնիկական և բովանդակային խոշոր փոփոխություններից բացի մեծ ուշադրություն էր դարձվում նաև աշխատակիցների աշխատանքային պայմանների բարելավմանն ու միջազգային կապերին։ 

Հայաստանը, 2005-ին դառնալով Եվրոպական հեռարձակողների միության լիիրավ անդամ, արդեն 2006 թվականից սկսեց մասնակցել համաեվրոպական մի շարք երաժշտական, օրինակ՝ «Եվրատեսիլ» և 2007 թվականից էլ «Մանկական Եվրատեսիլ» երգի միջազգային մրցույթներին, ստանալ բարձրորակ կինո և երաժշտական բովանդակություն հեռարձակելու բացառիկ իրավունքներ, կանոնավոր կերպով լուսաբանել և ուղիղ եթերում հեռարձակել աշխարհի հեղինակավոր սպորտային և մշակութային իրադարձություններում Հայաստանի ելույթները։

2010-ականներ

2009 թ. Հեռուստաֆիլմերի «Երևան» ստուդիայում նկարահանվեց «Սպանված աղավնի» գեղարվեստական ֆիլմը՝ Նար-Դոսի համանուն վիպակի մոտիվներով, 2010-ին հեռուստադիտողին ներկայացվեց Րաֆֆու «Խաչագողի հիշատակարանը» վեպի հիման վրա նկարահանված համանուն վերնագրով և հինգ մասից բաղկացած հեռուստատեսային գեղարվեստական ֆիլմը, 2011 թ.՝ «Արտիստը»՝ Շիրվանզադեի համանուն պատմվածքի հիման վրա: Հայկական սերիալների արտադրության առաջնեկներից էին «Որբեր» և «Աննա» հեռուստասերիալները, ապա 2013 թ.՝ «Մեր գյուղը», 2014 թ.՝ «Շտապօգնություն» սերիալները: 2015 թ. սկսվեց «Հատուկ բաժին» հեռուստասերիալի ցուցադրությունը:

Այս տարիներին hեռուստատեխնիկայի մշտական զարգացումը նախադրյալներ ստեղծեց անցում կատարելու թվային հեռարձակման:

 2015 թ. Հանրային հեռուստաընկերությունը Չինատանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունից ստացավ նոր՝ 10 տեսախցիկով զինված HD շարժական հեռուստատեսային կայան և HD արբանյակային հեռարձակման կայան: Չինաստանի կառավարությունը Հանրային հեռուստաընկերությանը անհատույց տրամադրեց նաև թվային լրահավաք մեքենա: Իսկ Հայ-ճապոնական համագործակցության արդյունքում հիմնանորոգվել է Հանրայինի արխիվը․ ջերմաստիճանի և խոնավության ճշգրիտ կառավարմամբ պահպանվում և մշակվում է Հանրայինի ոսկե ֆոնդը։

2016-ի սեպտեմբերի 13-ին մեկնարկեց Հանրային հեռուստաընկերության 60-րդ եթերաշրջանը, և նույն օրը անցում կատարվեց բարձր հստակության (HD որակի) հեռարձակման։

2020-ականներ․ Առաջինը՝ 70 տարի

2020-ականների սկզբին՝ 65-ամյակի շրջանակում, Հանրային հեռուստաընկերությունը վերաբրենդավորվում ու հայտարարում է հեռուստաընտանիք ստեղծելու մասին։

Այս պահին հեռուստաընտանիքի մեջ են մտնում չորս հեռարձակվող և մեկ թվային ալիքներ։

Առաջին ալիքը հեռարձակում է բազմաժանր հեռուստաարտադրանք` անընդհատ թարմացվող հաղորդացանկով. տեղեկատվական-ժամանցային, ինչպես նաև հասարակական, մշակութային ու սպորտային հաղորդումներից բացի ցուցադրման բացառիկ իրավունքով Առաջինը հեռարձակում է բազմաթիվ նախագծեր, թողարկում սեփական կինոարտադրանքն ու հասանելի դարձնում այն Հայաստանի տարածքում և դրա սահմաններից դուրս ապրող բազմահազար հեռուստադիտողների համար։

Առաջինի լրատվական ալիքը ստեղծվել և գործում է 2021 թվականի հունիսի 9-ից։ Այն համապետական սփռումով ապահովում է շուրջօրյա լրատվություն, հեռարձակում թեմատիկ բանավեճեր և բացառիկ հարցարույցներ։ 2024 թվականից սկսած՝ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաների հայության համար գործարկվում է «Առաջին ալիք Ամերիկան», որը ոչ միայն ցուցադրում է Հանրայինի ծրագրերը, այլ նաև նկարահանում սեփական հատուկ նախագծերը։ Նույն տրամաբանությամբ գործում է Առաջինի միջազգային ալիքը, որի սփռումն ընդգրկում է աշխարհի բոլոր մայրցամաքները, և որը ներկայացնում է նաև լուրեր ու հարցազրույցներ արևմտահայերենով։ «Նոր ալիք» փորձարարական հարթակը ստեղծվել է 2024 թվականի մարտին և պատրաստում է երիտասարդական հաղորդումներ և իր տեղեկատվական-ժամանցային բովանդակությունը թողարկում բացառապես համանուն սոցիալական մեդիայի պաշտոնական էջերում։ 

2021 թվականից սկսած` Հանրայինը նաև հնարավորություն է ընձեռում երիտասարդներին իրենց հմտությունները կատարելագործելու համար։ Ստեղծվում է Առաջին ալիքի Մեդիա ակադեմիան, որն իր խորացված ու անվճար դասընթացներով ուսանողներին զինում է մասնագիտական գիտելիքով՝ հետագայում Հանրայինի մեծ ընտանիքին միանալու հեռանկարով։ 

Նույն թվականին տարած հաղթանակից հետո, 2022 թվականին, Հանրային հեռուստաընկերությունը Երևանում հյուրընկալեց «Մանկական Եվրատեսիլ» երգի միջազգային 20-րդ հոբելյանական մրցույթը։ 

2023 թվականին Հայ-չինական համագործակցության շրջանակում մեկնարկեց ՀՀ ամենամեծ հեռուստատեսային տաղավարի կառուցման աշխատանքները։ Հանրային հեռուստաընկերության 8-րդ տաղավարը ՀՀ անկախությունից հետո առաջին նոր արտադրական ենթակառուցվածքն է, որտեղ գործելու է 1000 ք․ մ․ տարածք զբաղեցնող ստուդիա։ Այստեղ նկարահանվելու են մշակութային և ժամանցային լայնամասշտաբ նախագծեր։ Վերանորոգվել են նաև մի շարք տաղավարներ, ինչպես նաև հարստացվել է հեռուստատեսության տեխնիկական համալիրն ու բարելավվել աշխատակիցների աշխատանքային պայմանները։

Ներկայումս Հանրային հեռուստաընկերության եթերին կարելի է հետևել ինչպես թարմացված կայքերի, այնպես էլ բջջային հեռախոսների և պլանշետների միջոցով։ 2024 թվականին գործարկվեց հավելվածը  IOS և Android համակարգերի համար, որոնք կարելի է ներբեռնել անվճար և շուրջօրյա հետևել չորս հեռարձակվող ալիքների եթերներին։

Եվրոպական հեռարձակողների միության հետ բացառիկ համագործակցության շրջանակում 2026 թվականին առաջին անգամ Երևանում անցկացվեց պատանի երաժիշտների «Դասական Եվրատեսիլ» մրցույթը, որը ստեղծագործական և կազմակերպչական առումներով նոր նշաձող սահմանեց մրցույթի պատմության մեջ։ 

Իր եթերաշրջաններում Հանրայինը ներկայացրել է նոր ու բացառիկ նախագծեր՝ եթերացանկում պահելով նաև հեռուստադիտողի կողմից սիրված հաղորդումները։ Միևնույն ժամանակ միջազգային մի շարք հայտնի մեգանախագծեր հայտնվեցին Առաջինի եթերում, օրինակ, «Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր», «Թույլ օղակ» ինտելեկտուալ խաղերը, «Դիմակահանդես» երաժշտական նախագիծը և այլն։

Հանրայինը, կարևորելով մշակութային ու մարզային կյանքում ունեցած իր մեծ ներդրումը, 2023 թվականից սկսած ամեն տարի կազմակերպում և ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության աջակցությամբ իրականացնում է «Ֆեստիվառ» երաժշտական-զբոսաշրջային փառատոնը։ Մինչև հիմա Հայաստանի տարբեր մարզերում անցկացվել է թվով 14 ամառային և ձմեռային «Ֆեստիվառներ»։ Հայաստանի տարբեր մարզերում ամենամյա փառատոններն անդրադառնում են մարզի մշակույթին, ավանդույթներին, խոհանոցին ու տեսարժան վայրերին՝ երեկոները եզրափակելով մասշտաբային համերգներով։